Een meter is precies 100 cm lang

Hoe onbegrijpelijker een verschijnsel, des te diverser de definities. Het is nu eenmaal lastig iets te duiden waar we weinig van snappen. Leiderschap vormt hierop geen uitzondering.

Voor raadselachtige natuurkundige verschijnselen hebben we duidelijke maten, gewichten en formules bedacht zodat we daar met elkaar over kunnen praten. Blijkens de lange lijsten met overlappende gedragskenmerken en karaktereigenschappen lijkt dat voor menselijk gedrag vooralsnog ondoenlijk. Ook leiderschap is, getuige de vele gebruikte definities, een onbegrijpelijke manifestatie van menselijk gedrag. Zo hield ik onlangs een kleine vragenronde onder collega's en verzamelde binnen een uur 36 verschillende essentiële kenmerken van een goede leider. De meest memorabele? 'Een leider moet vooral van zichzelf houden'. Dat is natuurlijk mooi meegenomen maar ook erg handig voor u en voor mij. Dit euvel geldt voor de meeste aan goede leiders toegeschreven eigenschappen. Iedere manager of medewerker, zelfs elke huisvrouw of honden-trainer, kan er zijn voordeel mee doen. Hoewel sommigen beweren dat dit nu juist is waar het om draait: 'leiders zijn net mensen', is dit natuurlijk even nietszeggend als beweren dat Sven Kramer geweldig goed kan schaatsen. Dit zegt immers niets over de oorzaken van zijn virtuositeit op het ijs in plaats van bijvoorbeeld in de keuken.
Meer overeenstemming lijkt er te bestaan over wat een leider niet mag doen, namelijk liegen en bedriegen en zich als een tiran gedragen. We tolereren dat misschien langer dan goed voor ons is maar op enig moment is de maat vol en dan krijgt de despoot een koekje van eigen deeg. Maar ja, tiranniek gedrag vinden we ook lastig bij onze collega of partner dus het ontbreken ervan is ook al geen echt onderscheidend kenmerk van een goede leider. Kortom, ondanks bijna honderd jaar onderzoek zijn we nog geen stap dichter bij het doorgronden van leiderschap. Dat is vervelend want hoe moeten we de broodnodige goede leiders vinden of kweken als we niet eens bij benadering weten waarover we het hebben?
Populaire management adviseurs weten het ook niet. Zij noemen weliswaar beduidend minder dan 36 kenmerken voor een goede leider maar dat komt vooral omdat zij een fijne neus voor de tijdgeest hebben. Ook zij vinden dat de door hen aangeprezen eigenschappen eeuwigheidswaarde hebben en laten dat graag luidkeels aan ons weten. De laatste jaren leggen zij sterk de nadruk op 'dienstbaar leiderschap', een 'levend voorbeeld bieden' en 'goed in je vel zitten' en vinden dat leiders met kenmerken als integratie-vermogen, betekenisgeving en empathie op de goede weg zijn.
We blijven tevergeefs op zoek naar de heilige graal voor leiderschap, die ene, of die enkele eigenschappen die een goede leider ten allen tijde en onder alle omstandigheden onderscheidt van de rest van ons, volgers. Die zoektocht is totale verspilling, want een graal, met daarin enkele universele kenmerken van de goede leider, bestaat evenmin als alle andere eendimensionale remedies. Daarvoor is leiderschap een veel te complex verschijnsel, dat niet los van de omgeving begrepen kan worden. Elke tijd, cultuur, samenleving en organisatie, ja zelfs elk doel van een groep mensen vraagt en schept weer een andere leider, met andere kenmerken.
Voor leiderschap bestaat helaas geen eenvoudige universele formule. Duizenden euro's neertellen voor goeroes, die beweren over hèt recept te beschikken, is dus weggegooid geld. De tijd zal steeds moeten leren wie zich ontpopt tot een gewaardeerde leider. Voor een gewoon mens zit er dus niets anders op dan onder alle omstandigheden zorgvuldig te kiezen achter wie hij aanloopt en de gekozen leider vervolgens scherp in de gaten te houden. Dat mensen in de loop der tijd veranderen is namelijk wel een universeel gegeven.

© Roelke Posthumus, 2012