Savanne hypothese?

De Evolutionaire Leiderschaps Theorie verklaart de huidige leiderschapscrisis niet en draagt alleen maar bij aan de verwarring.

Onlangs deed de evolutionair psycholoog Mark van Vugt een dappere poging om het ratjetoe aan leiderschap-theorieën te vangen onder de paraplu van zijn Evolutionaire Leiderschaps Theorie oftewel ELT. Dat bleek een onmogelijke en niet erg nuttige opgave.
Veel theorietjes hebben het nu eenmaal bij het verkeerde eind en het heeft dus weinig zin alle foute en slimme theorieën met elkaar te verzoenen in een poging een stap verder te komen bij het begrijpen van de verschijnselen om ons heen. Daarvoor kun je beter valse voorstellingen over de werkelijkheid ontmaskeren zodat je uiteindelijk de meest aannemelijke overhoudt. Als je onverhoopt niets overhoudt, is het immers nog vroeg genoeg om een nieuwe theorie te bedenken.
Professor van Vugt doet geen van beide. Hij vangt niet onder één paraplu maar falsifieert ook geen ondeugdelijke theorieën. Toegegeven, dat is ook verdraaid ingewikkeld als het om een verschijnsel als leiderschap gaat en misschien zelfs wel onmogelijk. Misschien is Mark van Vugt ook tot deze conclusie gekomen want hij introduceert zijn ELT als een volledig nieuwe theorie. Die theorie is op twee veronderstellingen (1,2) gebaseerd en kent één centrale bewering (3):
1. Wij hebben oude hersenen – gedurende miljoenen jaren evolutie gevormd – waarmee wij het in de moderne wereld moeten zien te redden.
2. In die oude hersenen is het beeld gebeiteld van de goede leider die we graag volgen.
3. Er is sprake van een mismatch tussen de eisen die in ons jager-verzamelaar verleden aan deze goede leider gesteld werden – fysieke gezondheid, kracht, vechtlust, zin voor avontuur – en die wij nu nodig hebben en dat veroorzaakt dat wij vaak de verkeerde types tot leider kiezen.
Kortom, volgens van Vugt volgen wij geen wijze oudere mannen en vrouwen maar jonge, risico zoekende, breedgeschouderde kerels omdat dit beeld van een geschikte leider sedert miljoenen jaren in ons brein geëtst is. En dit is de oorzaak van veel huidige ellende want, nog steeds volgens van Vugt, het leven op de savanne stelde geheel andere eisen aan een leider dan het moderne leven, gekenmerkt door ingewikkelde netwerken, onoverzichtelijke conglomeraten en ondoorzichtige risico's.
Nu wil ik best aannemen dat het moderne leven andere eisen stelt dan het leven van een jager-verzamelaar – het huidige leven kent bijvoorbeeld oneindig veel minder stress. Met de veronderstelling dat wij oude hersenen bezitten kan ik ook van harte instemmen. Dit is nogal wiedes want gewoon evolutie. Dat in die hersenen ergens een beeld van een goede leider is vastgelegd lijkt me ook niet zo vreemd want dat heeft ons veel voordeel opgeleverd. Echt ingewikkeld wordt het pas wanneer je wilt vaststellen welk deel van dit beeld door onze evolutionaire- en welk deel door onze culturele ontwikkeling is gevormd. Hierin loopt van Vugt dan ook hopeloos vast. Daarmee wordt zijn centrale stelling onwaarschijnlijk en daarmee zinloos. Ga maar na, als wij tijdens onze evolutie op de savannes van deze wereld altijd achter door testosteron opgepompte jonge mannen hadden aangelopen dan waren we al lang aan doodslag en risicovolle avonturen ten onder gegaan. Daarmee is niet gezegd dat het onder alle omstandigheden dom geweest zal zijn om gokkers en durfallen te volgen maar vaak wel. Waarom zouden onze voorouders vaker deze 'verkeerde leiders' gevolgd hebben dan wij? Waarschijnlijk is dat niet want de gevolgen van een verkeerde keuze waren veel rampzaliger dan nu. Bovendien hebben andere sociale dieren ook niet de gewoonte om louter viriele vechtersbazen te volgen. Dat levert alleen maar ellende op. Voor onze voorouders was het meestal slimmer te luisteren naar een ervaren voedsel zoekende vrouw, een goede kruiden kenner, een oudere diplomaat of strateeg. Dat gaf een veel grotere overlevingskans.
Kortom, er is helemaal geen mismatch tussen de eisen die onze voorouders aan hun leiders stelden en wat wij nodig hebben. Er is sprake van een mismatch tussen wie we als leider kiezen en wie we bij nader inzien hadden móeten kiezen. Maar dat is van alle tijden. Ook onze voorouders wisten best dat zij eerlijke, visionaire, diplomatieke, genereuze, integere, intelligente en competente leiders nodig hadden en ook zij renden wel eens onbezonnen achter heetgebakerde jonge mannen of charismatische kerels met een vlotte babbel aan. Dromen over een snelle route naar het paradijs zijn immers van alle tijden.

© Roelke Posthumus, 2012